تاریخچه و سیر تحول توپ طلا؛ از زبان کسی که برنده امشب را می‌داند!
اولیور کی/اتلتیک:
توپ طلا چگونه از یک جایزه ساده به وسواس بزرگ ستاره‌های فوتبال تبدیل شد؟
چیز چندان چشمگیری نبود. فلزش تغییر رنگ داده و به زردی و سبزی می‌زد. چسبی که به‌سختی پلاک را سر جایش نگه داشته بود، کاملاً به چشم می‌آمد و اگر جام را بلند می‌کردید، صدای لق‌لقی از آن شنیده می‌شد؛ چون تکه‌ای فلز درون پایه چوبی‌اش آزادانه حرکت می‌کرد.
کوین کیگان همیشه با خنده از این ماجرا یاد می‌کرد. او به دنیل تیلور، نویسنده اتلتیک که هنگام نوشتن زندگی‌نامه کاپیتان سابق تیم ملی انگلیس بارها به دیدنش رفته بود، گفته بود:
«یک بار آن را برای قیمت‌گذاری بردم و طرف گفت ۱۰ پوند می‌ارزد! بعید می‌دانم کریستیانو رونالدو حتی حاضر باشد از آن به‌عنوان نگه‌دارنده در استفاده کند.»
آن جام، توپ طلا بود؛ جایزه‌ای که آن زمان با عنوان «بهترین بازیکن سال فوتبال اروپا» شناخته می‌شد. کیگان که اوایل امسال درگذشت، در اواخر دهه ۱۹۷۰ و زمانی که برای هامبورگ بازی می‌کرد، دو بار آن را به دست آورد.
از آن زمان تاکنون، تنها فوتبالیست انگلیسی دیگری که برنده توپ طلا شده، مایکل اوون است. او در سال ۲۰۰۱، چند ساعت پیش از یکی از مسابقات لیورپول در لیگ قهرمانان اروپا، تماسی دریافت کرد و با شنیدن خبر برنده شدنش غافلگیر شد.
از او خواسته بودند تا حدود دو هفته بعد و زمان اعلام رسمی نتیجه، موضوع را مخفی نگه دارد. البته ظاهراً این کار چندان هم برایش دشوار نبود. اوون بعدها در زندگی‌نامه‌اش «شروع دوباره» نوشت:
«راستش را بخواهید، به‌جز خانواده‌ام، کمی هم از تمام این ماجرا خجالت می‌کشیدم.»
وقتی اوون فهرست برندگان قبلی را دید، احساس غرور کرد، اما در عین حال خوشحال بود که لازم نیست در مراسم بزرگی شرکت کند. مسئولان فرانس فوتبال جام را برایش آوردند و چند ماه بعد، پیش از دیدار لیورپول و دربی کانتی در آنفیلد، توپ طلا رسماً در زمین به او اهدا شد.
مراسم کوتاه و ساده بود. اوون حتی در همان لحظه هم بیشتر از هر چیز می‌خواست جام را از زمین بیرون ببرند تا مسابقه شروع شود.
امروز تصور چنین برخوردی با توپ طلا تقریباً غیرممکن است.
از یک جام ساده تا بزرگ‌ترین نمایش فردی فوتبال
خود جام هم تغییر کرده است. توپ طلای امروزی بسیار بزرگ‌تر و باشکوه‌تر از نسخه‌ای است که کیگان دریافت کرد؛ کره‌ای تقریباً هم‌اندازه یک توپ فوتبال واقعی که با طلا پوشانده شده و روی پایه‌ای از پیریت قرار گرفته است.
اما تغییر اصلی فقط ظاهر جام نیست.
مراسم امسال دوشنبه آینده در لندن پالادیوم و مقابل سالنی مملو از تماشاگر برگزار می‌شود و میلیون‌ها نفر در سراسر جهان آن را از طریق اینترنت و شبکه‌های اجتماعی دنبال خواهند کرد.
توپ طلا حالا یک مراسم تمام‌عیار با فرش قرمز، لباس‌های گران‌قیمت، برندهای لوکس، نمایش ثروت و البته جنجال‌های همیشگی است. گاهی حتی بازیکنان و باشگاه‌هایی که احساس می‌کنند حقشان نادیده گرفته شده، در اعتراض تصمیم می‌گیرند اصلاً در مراسم حاضر نشوند.
اما بزرگ‌ترین تغییر را باید جای دیگری جست‌وجو کرد: اهمیتی که خود بازیکنان برای توپ طلا قائل‌اند.
زمانی ستاره‌های فوتبال چندان مشتاق جوایز فردی نبودند و بعضی حتی از دریافت آن‌ها احساس معذب بودن می‌کردند؛ همان احساسی که اوون با کلمه «خجالت» توصیف کرده بود.
امروز اما ستاره‌ها آشکارا برای توپ طلا تلاش می‌کنند. در هفته‌ها و ماه‌های منتهی به رأی‌گیری، بازیکنان، باشگاه‌ها و مدیران برنامه وارد کارزارهای رسانه‌ای می‌شوند تا شانس نامزد موردنظرشان را افزایش دهند.
رفتاری عجیب در ورزشی که قرار است بیش از هر چیز بر مفهوم «تیم» استوار باشد.
این دنیا فاصله زیادی با سال ۱۹۵۶ دارد؛ زمانی که نخستین توپ طلا در مراسمی ساده در بلکپول به سر استنلی متیوز اهدا شد. یا حتی ۱۱ سال بعد، وقتی فلوریان آلبرت جامش را در آشپزخانه خانه ساده‌اش در بوداپست تحویل گرفت.
حالا توپ طلا در هفتادمین سال عمر خود دیگر صرفاً یک جایزه فوتبالی نیست؛ به پدیده‌ای مستقل تبدیل شده است.
پاسکال فره، سردبیر سابق فرانس فوتبال که از سال ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۳ مسئولیت نظارت بر این جایزه را بر عهده داشت، آن را خیلی ساده توصیف می‌کند:
«این جایزه مردم را دیوانه می‌کند.»
توپ طلا از چه زمانی به یک وسواس تبدیل شد؟
اما این تغییر چه زمانی اتفاق افتاد؟
چگونه توپ طلا از جایزه‌ای ارزشمند ــ چیزی شبیه پاداش نهایی برای بازیکنی که فصل فوق‌العاده‌ای را با باشگاه یا تیم ملی پشت سر گذاشته ــ به هدفی تبدیل شد که بعضی ستاره‌ها تمام دوران حرفهای خود را با آن تعریف می‌کنند؟
و آیا رقابت لیونل مسی و کریستیانو رونالدو مهم‌ترین عامل این تغییر بود؟
بین سال‌های ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۷، در ۹ دوره از ۱۰ دوره توپ طلا، این دو نفر رتبه‌های اول و دوم رأی‌گیری را میان خود تقسیم کردند.
فره می‌گوید:
«به نظر من، توپ طلا تا سال‌های ابتدایی قرن بیست‌ویکم هنوز جایزه‌ای بود که چندان در مرکز توجه قرار نداشت. البته همیشه برای بازیکنان اهمیت داشت، مخصوصاً در کشورهای لاتین‌زبان مثل فرانسه، اسپانیا و ایتالیا، اما هنوز وارد دوران پوشش رسانه‌ای افراطی نشده بودیم.»
او معتقد است نقطه تغییر در ۱۰ تا ۱۵ سال گذشته اتفاق افتاده است؛ دوره‌ای که توپ طلا هر سال فضای بیشتری از رسانه‌های ورزشی را اشغال کرد.
و همین اتفاق در ذهن بازیکنان و اطرافیانشان هم رخ داد.
لامینه یامال پیش از رأی‌گیری سال گذشته در یکی از مصاحبه‌هایش جمله‌ای گفت که شاید بهتر از هر چیز این تغییر نگرش را توضیح دهد:
«رویای من بردن یک توپ طلا نیست؛ رویایم این است که توپ طلاهای زیادی ببرم.»
اشک‌های مودریچ و پاکت مرموز یک مدیر برنامه
فره در کتاب تازه‌اش با عنوان «روی پنهان توپ طلا» از اشتیاق گاه افراطی افراد برای رسیدن به این جایزه نوشته است.
او دو داستان کاملاً متفاوت تعریف می‌کند.
داستان اول مربوط به لوکا مودریچ است؛ بازیکنی که در سال ۲۰۱۸ به سلطه مسی و رونالدو پایان داد.
فره می‌گوید:
«وقتی با مودریچ تماس گرفتم تا خبر را به او بدهم، ابتدا تلفنم را جواب نداد. چند دقیقه بعد خودش تماس گرفت. وقتی گفتم برنده شده، برای مدت طولانی سکوت کرد و بعد شروع به گریه کرد. آن‌قدر تحت تأثیر قرار گرفته بود که می‌گفت اصلاً برای دریافت چنین جایزه‌ای آماده نبوده است.»
از نگاه فره، مودریچ نمونه کامل یک «ضدستاره» بود؛ بازیکنی که تمام تمرکزش روی تیم قرار داشت اما در نهایت بزرگ‌ترین جایزه فردی فوتبال را برد.
«این نشان می‌دهد بازیکنی که تمام وجودش را وقف تیم می‌کند هم می‌تواند توپ طلا را ببرد. رودری در سال ۲۰۲۴ هم نمونه دیگری از همین موضوع بود.»
اما داستان دوم فضای کاملاً متفاوتی دارد.
فره از ملاقات با مدیر برنامه یکی از بازیکنان ــ بدون فاش کردن نام او ــ در آستانه رأی‌گیری می‌گوید.
مدیر برنامه از او خواسته بود بازیکنش را نزد اعضای هیئت داوران تبلیغ کند؛ درخواستی که فره رد کرد.
در میانه جلسه، فره برای پاسخ دادن به تلفن از اتاق خارج شد. وقتی برگشت، مدیر برنامه رفته بود.
اما پاکتی روی میز باقی مانده بود.
فره می‌گوید:
«پاکت را باز نکردم و آن را به پذیرش هتل تحویل دادم. هیچ‌وقت نخواهیم فهمید داخل آن چه چیزی بود.»
پشت پرده لابی برای توپ طلا
چنین اتفاقی احتمالاً نمونه‌ای افراطی است، اما چیزی که در سال‌های اخیر بسیار رایج‌تر شده، لابی برای توپ طلا است.
برنده جایزه مردان را ۱۰۰ روزنامه‌نگار انتخاب می‌کنند؛ یک نماینده از هر یک از ۱۰۰ کشور برتر رده‌بندی فیفا. در بخش زنان نیز نمایندگان ۵۰ کشور برتر رأی می‌دهند.
وینسنت گارسیا که در سال ۲۰۲۳ جانشین فره به‌عنوان سردبیر فرانس فوتبال شد، می‌گوید:
«هر سال پیش از رأی‌گیری، باشگاه‌ها و مدیران برنامه مدعیان اصلی از هر فرصتی استفاده می‌کنند تا به من یادآوری کنند بازیکنشان بهترین بازیکن دنیاست.»
این فشار گاهی از طریق رسانه‌ها و گاهی مستقیم اعمال می‌شود.
بااین‌حال گارسیا تأکید می‌کند که هیئت داوران متشکل از ۱۰۰ روزنامه‌نگار است و اعتقاد دارد آن‌ها در برابر این فشارها مقاومت می‌کنند و براساس عملکرد فوتبالی رأی می‌دهند.
فره تجربه مستقیم‌تری دارد:
«مدیر برنامه‌ای هست که پنج، ۱۰، ۱۵ یا حتی ۲۰ بار تماس می‌گیرد تا توضیح دهد چرا بازیکنش شایسته توپ طلاست. باشگاه‌ها هم همین کار را می‌کنند؛ البته بعضی باشگاه‌ها بیشتر از بقیه.»
او این رفتار را «لابی‌گری» یا نوعی فشار ملایم می‌نامد.
اما آیا واقعاً جواب می‌دهد؟
فره می‌گوید نه.
«اگر قرار باشد در تمام روزنامه‌های دنیا بگویید “من بهترینم، به من رأی بدهید”، فکر نمی‌کنم رأی‌دهندگان چندان تحت تأثیر قرار بگیرند. همه این مصاحبه‌ها کم‌وبیش حرفهای مشابهی دارند.»
بااین‌حال، همین تلاش‌ها یک واقعیت را نشان می‌دهند: بازیکنان واقعاً توپ طلا را می‌خواهند؛ شاید بسیار بیشتر از چیزی که در مصاحبه‌های عمومی اعتراف می‌کنند.
رونالدو؛ عشق، نفرت و وسواس برای توپ طلا
شاید هیچ بازیکنی بهتر از کریستیانو رونالدو این تغییر را نمایندگی نکند.
در دسامبر ۲۰۱۷، رونالدو در آخرین فصل حضورش در رئال مادرید پنجمین توپ طلای خود را برد و از این نظر با لیونل مسی برابر شد.
او بعدها با صراحت درباره «ناراحتی و عصبانیت» خود در سال‌هایی صحبت کرد که پشت سر مسی دوم شده بود و توضیح داد رسیدن به رکورد رقیب بزرگش تا چه اندازه برایش اهمیت داشت.
رونالدو به فرانس فوتبال گفت:
«هیچ‌کس به‌اندازه من جوایز فردی نبرده است.»
آن پنجمین توپ طلا، آخرین توپ طلای رونالدو شد.
او سال ۲۰۱۸ دوم شد، سال ۲۰۱۹ در جایگاه سوم قرار گرفت و در سال ۲۰۲۲ تا رتبه بیستم سقوط کرد. از زمان انتقالش به النصر عربستان در ژانویه ۲۰۲۳ نیز دیگر در فهرست نامزدهای نهایی این جایزه قرار نگرفته است.
در همین فاصله، مسی سه توپ طلای دیگر به مجموعه افتخاراتش اضافه کرد.
تا سال ۲۰۲۵، نگاه رونالدو به جایزه‌ای که زمانی آن را «بهترین جایزه موجود» می‌دانست، کاملاً تغییر کرده بود. این بار آن را چیزی شبیه «یک نمایش ساختگی» توصیف کرد.
گارسیا معتقد است رقابت مسی و رونالدو و دوقطبی عظیمی که میان هوادارانشان شکل گرفت، نقشی اساسی در افزایش اهمیت توپ طلا داشته است.
فره نیز رابطه عجیب رونالدو با این جایزه را جذاب می‌داند:
«رونالدو وسواس شدیدی برای پیروزی دارد. از میان تمام فوتبالیست‌هایی که در دوران حرفه‌ای‌ام دیده‌ام، او یکی از کسانی است که بیشترین وسواس را برای برنده شدن دارد. وقتی نمی‌برد، احساس می‌کرد در حقش بی‌عدالتی شده است.»
گاهی رونالدو وقتی می‌دانست برنده نخواهد شد، اصلاً به مراسم نمی‌رفت. مسی نیز در بعضی سال‌ها همین کار را انجام داد.
فره می‌گوید:
«شاید همین وسواس بود که دوران حرفهای آن‌ها را تا این اندازه شگفت‌انگیز کرد؛ آن همه گل، آن همه پیروزی و آن همه جام.»
وقتی رئال مادرید مراسم را تحریم کرد
یکی از بزرگ‌ترین جنجال‌های تاریخ توپ طلا نه توسط یک بازیکن، بلکه توسط یک باشگاه کامل رقم خورد.
در سال ۲۰۲۴، وقتی وینیسیوس جونیور توپ طلا را به رودری واگذار کرد، رئال مادرید تصمیم گرفت مراسم را تحریم کند.
پیام باشگاه صریح و جنجالی بود:
«واضح است که توپ طلای یوفا برای رئال مادرید احترامی قائل نیست و رئال مادرید هم به جایی که در آن به او احترام نمی‌گذارند، نمی‌رود.»
آن سال نخستین باری بود که فرانس فوتبال تصمیم گرفت نتیجه رأی‌گیری را تا لحظه برگزاری مراسم کاملاً محرمانه نگه دارد؛ حتی خود برندگان هم قرار نبود پیشاپیش چیزی بدانند.
گارسیا توضیح می‌دهد:
«می‌خواستیم جذابیت و هیجان مراسم بیشتر شود، چون احساس می‌کردیم مخفی نگه داشتن نتیجه هر سال سخت‌تر می‌شود.»
اما یک روز پیش از مراسم، اتفاق عجیبی افتاد.
رئال مادرید با گارسیا تماس گرفت و اعلام کرد می‌داند وینیسیوس برنده نشده است.
گارسیا ابتدا تصور کرد باشگاه می‌خواهد با سؤال‌های مختلف اطلاعاتی از او بیرون بکشد، اما خیلی زود فهمید مادریدی‌ها اطلاعات بسیار دقیقی دارند.
«همان‌جا فهمیدم اطلاعاتی از داخل مجموعه ما به بیرون درز کرده است.»
پس از آن، فرانس فوتبال سازوکارهای داخلی خود را تغییر داد.
گارسیا اعتراف می‌کند تحریم مراسم از سوی رئال در آخرین لحظه برای برگزارکنندگان اتفاق بسیار ناخوشایندی بود؛ اما از سوی دیگر، همان جنجال به بخشی از تاریخ توپ طلا تبدیل شد و توجه بیشتری را به مراسم جلب کرد.
چرا توپ طلای زنان این‌قدر جنجالی نیست؟
نکته جالب اینکه توپ طلای زنان، که از سال ۲۰۱۸ اهدا می‌شود، تقریباً هیچ‌کدام از این جنجال‌ها را تجربه نکرده است.
گارسیا می‌گوید:
«در توپ طلای زنان مشکلات بسیار کمتری داشته‌ایم. مهم‌ترین مسئله بیشتر مربوط به برنامه مسابقات بوده است.»
بین سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۵، توپ طلا با جایزه بهترین بازیکن سال فیفا ادغام شد و با نام «توپ طلای فیفا» اهدا می‌شد.
این همکاری در سال ۲۰۱۶ پایان یافت و فیفا جایزه مستقل «بهترین‌های فیفا» را دوباره راه‌اندازی کرد. توپ طلا نیز بعدها وارد همکاری تجاری با یوفا شد.
در جایزه فیفا، دامنه رأی‌دهندگان گسترده‌تر است؛ سرمربیان و کاپیتان‌های تیم‌های ملی در کنار نمایندگان رسانه‌ای کشورهای عضو فیفا رأی می‌دهند.
بااین‌حال، جایزه فیفا هرگز نتوانسته از نظر اعتبار، شهرت و جذابیت عمومی به توپ طلا برسد.
رقابت امسال؛ یامال، کین، امباپه یا رودری؟
گارسیا امیدوار است تمام مدعیان اصلی جوایز مردان و زنان در مراسم دوشنبه حاضر باشند و می‌گوید حتی از باشگاه‌هایی مانند رئال مادرید نیز بازخورد مثبتی دریافت کرده است.
البته برنامه مسابقات شرایط را پیچیده می‌کند. لیونل مسی شنبه و چهارشنبه برای اینتر میامی بازی دارد و یک اتفاق مهم دیگر نیز درست پیش از مراسم برگزار می‌شود: ال‌کلاسیکوی یکشنبه میان بارسلونا و رئال مادرید.
مسابقه‌ای که نتیجه‌اش می‌تواند درست در آستانه مراسم، حال‌وهوای ستاره‌های دو تیم را کاملاً تغییر دهد.
در بخش زنان، الکسیا پوتیاس از مدعیان اصلی است؛ بازیکنی که فصل گذشته بارسلونا را به کسب تمام جام‌های ممکن رساند.
اما رقابت مردان بسیار پیچیده‌تر است.
دو نامی که بیش از همه مطرح می‌شوند هری کین و لامینه یامال هستند، اما آن‌ها تنها مدعیان نیستند.
کیلیان امباپه، رودری، خویچا کواراتسخلیا و عثمان دمبله نیز حامیان جدی خود را دارند. حتی نام لیونل مسی هم همچنان مطرح است؛ بازیکنی که در ۳۹سالگی در جام جهانی درخشید و هنوز در اینتر میامی تأثیرگذار است.
گارسیا درباره معیار انتخاب می‌گوید:
«باید عملکرد بازیکنان را در کل فصل ارزیابی کنیم. تمرکز اصلی روی عملکرد فردی است، نه عملکرد تیمی یا جام‌هایی که بازیکن برده است.»
او کواراتسخلیا را مثال می‌زند؛ بازیکنی که نیم‌فصل دوم فوق‌العاده‌ای با پاری‌سن‌ژرمن داشت، اما به دلیل صعود نکردن گرجستان در جام جهانی حضور نداشت.
از نگاه گارسیا، قهرمانی در جام جهانی به‌تنهایی نمی‌تواند تعیین‌کننده باشد و مجموعه‌ای از عوامل باید در نظر گرفته شود.
هرکس برنده شود، عده‌ای اعتراض خواهند کرد
این دوره با سال‌هایی که مسی و رونالدو از نظر آمار و کیفیت نمایش فاصله‌ای محسوس با دیگران داشتند، متفاوت است.
امسال تقریباً برای هر مدعی می‌توان پرونده‌ای قانع‌کننده ساخت و در عین حال، دلایلی هم برای انتخاب نکردنش پیدا کرد.
به همین دلیل، هر کسی توپ طلا را ببرد، احتمالاً نتیجه رأی‌گیری با بحث و اعتراض همراه خواهد شد.
رأی‌گیری در ۲۸ سپتامبر به پایان رسید. هر ۱۰۰ عضو هیئت داوران رأی خود را از طریق سامانه‌ای امن ثبت کرده‌اند.
گارسیا نام برندگان را می‌داند، اما چیزی فاش نمی‌کند. به گفته او، کمتر از یک هفته مانده به مراسم فقط «دو یا سه نفر» از نتیجه نهایی خبر دارند.
او اطمینان دارد نتیجه تا دوشنبه فاش نخواهد شد، هرچند انتظار دارد رسانه‌ها، باشگاه‌ها و مدیران برنامه با آنچه خودش «عملیات ماهیگیری» می‌نامد، تلاش کنند اطلاعاتی از برگزارکنندگان بیرون بکشند.
اما آیا کسی که انتخاب شده واقعاً شایسته توپ طلاست؟
گارسیا با لبخند جواب می‌دهد:
«از نظر من، برنده توپ طلا همیشه شایسته آن است.»
او می‌پذیرد که در تاریخ این جایزه بعضی انتخاب‌ها با اعتراض روبه‌رو شده‌اند؛ از قهرمانی فابیو کاناوارو در سال ۲۰۰۶ گرفته تا ماتیاس زامر در سال ۱۹۹۶. اما از نگاه او، هر دوره شرایط خودش را دارد.
جایزه‌ای که می‌تواند زندگی یک فوتبالیست را تغییر دهد
توپ طلا دیگر فقط جامی نیست که در ویترین افتخارات یک بازیکن قرار بگیرد.
برنده شدن می‌تواند ارزش تجاری یک فوتبالیست، میزان توجه رسانه‌ها و علاقه برندها و حامیان مالی را به شکل محسوسی افزایش دهد.
گارسیا می‌گوید عثمان دمبله بعد از بردن این جایزه شخصاً تأثیر آن را احساس کرده است؛ از توجه بسیار بیشتر رسانه‌ها گرفته تا افزایش علاقه اسپانسرها و تغییر تصویر عمومی او.
و شاید همین مسئله توضیح دهد که چرا توپ طلا امروز چنین اهمیتی پیدا کرده است.
گارسیا در نهایت می‌گوید:
«توپ طلا به افتخاری تبدیل شده که بهترین بازیکنان دنیا احساس می‌کنند باید حتماً در دوران حرفهای خود آن را به دست بیاورند؛ درست مثل لیگ قهرمانان اروپا یا جام جهانی.»
جامی که روزگاری کوین کیگان با خنده می‌گفت شاید فقط ۱۰ پوند ارزش داشته باشد، حالا به یکی از بزرگ‌ترین اهداف دوران حرفهای ستاره‌های فوتبال تبدیل شده است.
توپ طلا دیگر فقط یک جایزه نیست؛ برای بعضی از بزرگ‌ترین فوتبالیست‌های جهان، به یک وسواس تبدیل شده است.
کامنت‌ها