پشت پرده یک معمای قدیمی؛ چرا دروازهبانها همیشه ارزانترند؟
وقتی انتقال جیمز ترافورد از منچسترسیتی به لیدز یونایتد با مبلغی بیش از ۴۰ میلیون پوند نهایی شود، او به گرانترین خرید تاریخ باشگاه لیدز یونایتد تبدیل خواهد شد. در این صورت، لیدز تنها تیم حاضر در لیگ برتر انگلیس خواهد بود که رکورد گرانترین خرید تاریخش در اختیار یک دروازهبان است.
این آمار تا حدی عجیب به نظر میرسد؛ زیرا موفقیت در بالاترین سطح فوتبال، تا حد زیادی به داشتن یک دروازهبان باکیفیت وابسته است. آرسنال که قهرمان لیگ برتر شد، در اختیار داشتن داوید رایا را بهعنوان یکی از بهترین دروازهبانهای جهان در اختیار دارد؛ موضوعی که کمتر کسی با آن مخالفت میکند. اسپانیا نیز اخیراً قهرمان جام جهانی شد و اونای سیمون هم شایسته قرار گرفتن در همین سطح از تحسین است. از سوی دیگر، پاری سنژرمن فصل گذشته با حضور ماتوی سافونوف ــ دروازهبانی خوب، هرچند نه در حدی فوقالعاده ــ قهرمان لیگ قهرمانان اروپا شد؛ اما اصل ماجرا همچنان پابرجاست: داشتن یک دروازهبان مطمئن، یکی از پایههای اصلی موفقیت در فوتبال مدرن است.
با این حال، اهمیت دروازهبانها هرگز در مبالغی که باشگاهها حاضر بودهاند برای جذب آنها بپردازند، بازتاب پیدا نکرده است.
گرانترین دروازهبان تاریخ فوتبال همچنان کپا آریزابالاگا است؛ دروازهبانی که چلسی در سال ۲۰۱۸ با پرداخت بند فسخ ۸۰ میلیون یورویی (۷۲ میلیون پوند یا ۹۳ میلیون دلار) او را از اتلتیک بیلبائو به خدمت گرفت. در همان تابستان، انتقال آلیسون بکر از رم به لیورپول با مبلغ ۶۷ میلیون پوند در رتبه دوم این فهرست قرار گرفت.
در سال ۲۰۰۱ نیز یوونتوس با پرداخت ۳۲.۶ میلیون پوند، جانلوئیجی بوفون را از پارما به خدمت گرفت؛ انتقالی که در آن زمان رکورد گرانترین خرید یک دروازهبان را شکست و مبلغی حیرتانگیز محسوب میشد.
با این حال، اگر اثر تورم را نادیده بگیریم، جیمز ترافورد در آستانه تبدیل شدن به تنها چهارمین دروازهبان تاریخ فوتبال است که مبلغ انتقالش از ۴۰ میلیون پوند فراتر میرود. نفر دیگر این فهرست آندره اونانا است که در سال ۲۰۲۳ با مبلغ ۴۴ میلیون پوند از اینتر راهی منچستریونایتد شد.
انتقال جیمز ترافورد از یک جهت دیگر هم اهمیت دارد؛ چرا که با نهایی شدن این معامله، اودیسئاس ولاخودیموس از جمع ۲۰ دروازهبان گرانقیمت تاریخ فوتبال خارج خواهد شد. دروازهبان ملیپوش یونان در سال ۲۰۲۴ با مبلغ ۲۰ میلیون پوند از ناتینگهام فارست به نیوکاسل یونایتد پیوست.
مقایسه این ارقام با سایر پستها، تفاوتی چشمگیر را نشان میدهد. هزینه انتقال مهاجمان و هافبکها سالهاست که از مرز ۱۰۰ میلیون پوند عبور کرده است. در خط دفاع نیز، اگرچه هری مگوایر با انتقال ۸۰ میلیون پوندی به منچستریونایتد در سال ۲۰۱۹ همچنان گرانترین مدافع تاریخ محسوب میشود، اما پیش از تابستان امسال، ۱۹ مدافع دیگر ــ شامل مدافعان میانی و مدافعان کناری ــ نیز با مبلغی ۵۸ میلیون یورو یا بیشتر جابهجا شدهاند.
اما در بازار نقلوانتقالات، دروازهبانها همچنان از سایر پستها عقبتر هستند.
چرا؟
از نظر تاریخی، یک دلیل بیش از همه برای این موضوع مطرح بوده است: بازیکنان هجومی جذابتر، پرطرفدارتر و «مد روزتر» هستند و از همه مهمتر، ارزش آنها بسیار راحتتر قابل اندازهگیری است.
گلزنان ارزش مشخص و ملموسی دارند؛ واقعیتی که امروز همانقدر درست است که در اواخر قرن نوزدهم بود. علاوه بر این، بازیکنان هجومی بیش از هر پست دیگری با لحظات هیجانانگیز و سرنوشتساز مسابقات گره خوردهاند؛ خاطراتی که همیشه ارزش بالای آنها را در ذهن هواداران و مدیران فوتبال توجیه کرده است.
این موضوع اهمیت زیادی داشت، زیرا برای سالهای طولانی، میزان هزینه باشگاهها در نقلوانتقالات به این بستگی داشت که مدیران را بتوان درباره ارزش یک بازیکن متقاعد کرد.
جاناتان ویلسون در زندگینامه برایان کلاف روایت میکند که سرمربی وقت ناتینگهام فارست پس از پرداخت ۲۷۰ هزار پوند برای جذب پیتر شیلتون در سال ۱۹۷۷، با اعتراضهای پنهان و زمزمههای اعضای هیئتمدیره روبهرو شد.
کلاف بعدها تعریف کرد که یکی از اعضای هیئتمدیره با تعجب گفته بود:
«چرا باید این همه پول برای بازیکنی خرج کنیم که در ۸۵ دقیقه از بازی اصلاً درگیر جریان مسابقه نمیشود؟»
این اتفاق تنها چند ماه پس از آن رخ داد که کوین کیگان، مهاجم لیورپول، با مبلغ ۵۰۰ هزار پوند راهی هامبورگ شد. شاید برایان کلاف همیشه قابلاعتمادترین راوی نبوده باشد، اما این خاطره بهخوبی نگرش رایج آن دوران را نشان میدهد؛ دورانی که اتاقهای هیئتمدیره باشگاهها عمدتاً در اختیار تاجران محلی بود و دانش تخصصی فوتبال در سطح مدیریتی چندان گسترده نبود.
امروز اما شرایط کاملاً متفاوت است. باشگاهها به ابزارهای پیشرفته استعدادیابی و تحلیل داده مجهز هستند؛ ابزارهایی که ارزیابی ارزش واقعی یک بازیکن را سادهتر از هر زمان دیگری کردهاند. این فناوریها میتوانند نقاط ضعف یک تیم را شناسایی کنند، بازیکن مناسب برای رفع آن ضعف را معرفی کنند و سپس با استفاده از مدلهای آماری، ارزش تقریبی او در بازار را محاسبه کنند.
اما این موضوع لزوماً درباره دروازهبانها صدق نمیکند.
ایان گراهام، مدیر بخش تحقیقات لیورپول بین سالهای ۲۰۱۲ تا ۲۰۲۳ و نویسنده کتاب «چگونه لیگ برتر را ببریم» که در سال ۲۰۲۵ منتشر شد، به The Athletic میگوید که تحلیل عملکرد دروازهبانها هنوز هم برای بسیاری از باشگاهها کاری بسیار دشوار است.
او توضیح میدهد:
«مهمترین وظیفه یک دروازهبان، مهار ضربات است و دادهها این بخش را تا حد زیادی بهخوبی ثبت میکنند. اما همانند هر داده فوتبالی دیگری، تفسیر اشتباه آن بسیار آسان است. علاوه بر این، سایر جنبههای بازی یک دروازهبان، تحلیل بسیار پیچیدهتری دارند.»
گراهام در ادامه توضیح میدهد:
«برای مثال، ارائهدهندگان سنتی دادههای فوتبال در ثبت عملکرد دروازهبانها هنگام خروج برای مهار سانترها یا ضربات کرنر چندان دقیق نیستند. معمولاً آنها فقط زمانی داده ثبت میکنند که نتیجه یک اشتباه یا یک موفقیت باشد. در حالی که برای ارزیابی درست توانایی یک دروازهبان، به دادههای ردیابی بازیکنان (Tracking Data) نیاز دارید. برای اینکه بتوانید محاسبه کنید آیا یک دروازهبان باید برای مهار سانتر یا کرنر از دروازه خارج میشد یا نه، به مدلهای آماری بسیار پیچیدهای نیاز است؛ چیزی که بسیاری از باشگاهها توان انجام آن را در داخل مجموعه خود ندارند.»
به گفته گراهام، همین شکاف اطلاعاتی نوعی چرخه معیوب ایجاد میکند؛ چرخهای که در آن کمبود دادههای دقیق، به خریدهای ناموفق منجر میشود و همین خریدهای ناموفق نیز باشگاهها را نسبت به پرداخت مبالغ بالا برای دروازهبانها محتاطتر میکند.
او ادامه میدهد:
«اگر به انتقالهای گرانقیمت دروازهبانها در چند فصل اخیر نگاه کنید، بسیاری از آنها موفق نبودهاند. بخشی از این موضوع به ضعف در شناسایی استعدادها برمیگردد؛ زیرا تعداد کمی از باشگاهها تیم تخصصی استعدادیابی و تحلیل داده برای پست دروازهبانی دارند. در اغلب موارد، این مسئولیت علاوه بر وظایف اصلی، بر عهده مربی دروازهبانها گذاشته میشود.»
گراهام میگوید:
«لیورپول یکی از نخستین باشگاههایی بود که یک مشاور تخصصی دروازهبانی به نام هانس لایترت استخدام کرد. در نهایت، ما با کمک هانس توانستیم مجموعهای از دادههای اختصاصی و منحصربهفرد درباره عملکرد دروازهبانها جمعآوری کنیم.»
همین دادهها، در کنار قضاوت تخصصی هانس لایترت، بعدها نقش مهمی در یکی از موفقترین خریدهای تاریخ لیورپول در پست دروازهبانی ایفا کردند. او یکی از افراد کلیدی در فرآیند جذب آلیسون بکر بود؛ دروازهبان برزیلی که همراه با لیورپول دو قهرمانی لیگ برتر انگلیس و یک قهرمانی لیگ قهرمانان اروپا را به دست آورد.
اما واقعیت این است که اکثر واحدهای جذب بازیکن در باشگاهها، از چنین سطحی از تخصص، منابع و زیرساخت تحلیلی برخوردار نیستند.
یکی از استعدادیابهای یک باشگاه حاضر در لیگ قهرمانان اروپا که برای حفظ روابط حرفهای خود نخواست نامش فاش شود، میگوید:
«نکته عجیب این است که با استعدادیابهای زیادی روبهرو میشوید که صادقانه میگویند: “راستش من درباره دروازهبانها اطلاعات زیادی ندارم.” خودم هم گاهی همین حس را دارم. اما درباره هیچ پست دیگری چنین چیزی قابل قبول نیست. تصور کنید کسی بگوید: “من چیز زیادی درباره وینگرها نمیدانم!” گاهی شوخی میکنم که هر فهرستی از دروازهبانها تهیه کنید، حتماً باید آن را برای تأیید به مربی دروازهبانها نشان دهید. چنین کاری را درباره هیچ پست دیگری انجام نمیدهید.»
این موضوع بهخوبی توضیح میدهد که چرا باشگاهها در سرمایهگذاری روی دروازهبانها محتاط هستند. اما بازار نقلوانتقالات این پست، از جنبههای دیگری نیز با سایر پستها تفاوت دارد.
دوین اوزک، که پیشتر دستیار اجرایی مدیرعامل بایر لورکوزن بود و در مدیریت نقلوانتقالات و برنامهریزی ترکیب تیم نقش داشت و اخیراً نیز بهعنوان مدیر ورزشی فنرباغچه فعالیت کرده است، در گفتوگو با The Athletic توضیح میدهد که دروازهبانها معمولاً تحت شرایط متفاوتی نسبت به سایر بازیکنان جابهجا میشوند.
او میگوید:
«امروزه دروازهبان در بخشهای بسیار بیشتری از بازی نقش دارد. او در شروع حملات، شکستن پرس شدید حریف و حتی آغاز ضدحملهها نقش کلیدی ایفا میکند؛ در کنار اینکه همچنان آخرین سد دفاعی تیم است. نگاهها به این پست بهتدریج در حال تغییر است و تمایل باشگاهها برای سرمایهگذاری روی دروازهبانها نیز آرامآرام افزایش پیدا میکند.»
اما او دلیل دیگری را هم مطرح میکند:
**«برنامهریزی بلندمدت برای پست دروازهبانی آسانتر است. این پست برخلاف بسیاری از پستهای دیگر، نوسان زیادی ندارد و معمولاً نیازی نیست هر دو فصل یکبار دروازهبان اصلی خود را تغییر دهید. اگر یک دروازهبان خوب جذب کنید، ممکن است پنج، شش، هفت یا حتی هشت سال در تیم بماند. پیدا کردن دروازهبان مناسب لزوماً آسانتر نیست، اما وقتی به جذب یکی نیاز پیدا میکنید، معمولاً زمان بیشتری برای برنامهریزی و تصمیمگیری در اختیار دارید.»
او ادامه میدهد:
«اگر در باشگاهم یک دروازهبان سطح بالا داشته باشم و بدانم که یک یا دو فصل دیگر از تیم جدا خواهد شد، فرصت کافی برای برنامهریزی دارم. اما درباره بازیکنان خط، شرایط بسیار پویاتر است. افت یا اوج گرفتن فرم، مصدومیتها و عوامل غیرمنتظره باعث میشوند وضعیت آنها دائماً تغییر کند.»
ایان گراهام نیز با این دیدگاه موافق است:
«بسیاری از تیمهای بزرگ تقریباً هر سال به یک یا دو مهاجم یا هافبک جدید نیاز دارند، اما اگر از دروازهبان خود رضایت داشته باشند، معمولاً فقط هر پنج سال یکبار به فکر جذب دروازهبان شماره یک جدید میافتند.»
به همین دلیل، بسیاری از باشگاهها به دنبال حفظ ثبات، بهویژه در پست دروازهبانی هستند. در حالی که در اغلب پستهای دیگر، رقابت و داشتن بازیکنان باکیفیت روی نیمکت یک مزیت محسوب میشود، این نگاه معمولاً درباره دروازهبانها وجود ندارد. دروازهبان برای ارائه بهترین عملکرد، بیش از هر چیز به اعتماد و اطمینان نیاز دارد و برخلاف بازیکنان خط، کمتر در معرض چرخش و تغییر قرار میگیرد. به همین دلیل، بیشتر تیمها یک دروازهبان شماره یک ثابت دارند و معمولاً برای جذب دروازهبان ذخیره مبالغ سنگینی هزینه نمیکنند؛ اقدامی که تا حدی برای جلوگیری از ایجاد تنش و رقابت ناسالم در این پست است.
همین مسئله باعث شده بازار نقلوانتقالات دروازهبانها، همانطور که اوزک توصیف میکند، بازاری آرامتر و باثباتتر از سایر پستها باشد.
یکی از استعدادیابهای یک باشگاه لیگ برتر انگلیس که او نیز نخواست نامش فاش شود، دلیل دیگری را مطرح میکند:
«اصلاً چند دروازهبان در سطح جهان وجود دارند که حاضر باشید برایشان مبلغی بسیار بالا پرداخت کنید؟ در حال حاضر تعدادشان به ۱۰ نفر هم نمیرسد و تقریباً همه آنها در باشگاههای بزرگ بازی میکنند. تابستان گذشته جانلوئیجی دوناروما در دسترس بود، اما آن هم یک استثنا محسوب میشد.»
او ادامه میدهد:
«در واقع، این بازار با مشکل عرضه و تقاضا روبهرو است. باشگاههای بزرگ وقتی یک دروازهبان ممتاز جذب میکنند، سالها او را حفظ میکنند و به همین دلیل بهندرت دوباره وارد بازار میشوند. از طرف دیگر، تعداد دروازهبانهایی که واقعاً ارزش چنین سرمایهگذاری سنگینی را داشته باشند، بسیار محدود است و همان تعداد هم معمولاً تمایلی به ترک باشگاهشان ندارند.»
البته پرورش استعداد نیز مسئلهای متفاوت است. بسیاری از کودکان از همان ابتدا آرزو دارند گل بزنند، نه اینکه گل نجات دهند. علاوه بر این، دروازهبانی به ویژگیهای خاصی از نظر قد، فیزیک بدنی و ساختار جسمانی نیاز دارد؛ موضوعی که تعداد استعدادهای بالقوه این پست را از همان ابتدا محدود میکند.
در نهایت، نحوه برخورد بازار نقلوانتقالات با دروازهبانها، یکی از عجیبترین ویژگیهای دنیای فوتبال است؛ پستی که از بسیاری جهات با سایر پستها تفاوت دارد.
همه بر سر یک موضوع اتفاق نظر دارند: دروازهبانها برای موفقیت هر تیم، عنصری حیاتی هستند.
اما اینکه ارزش واقعی آنها چقدر است و باشگاهها دقیقاً چه مبلغی باید برای جذب یک دروازهبان بپردازند، پرسشی است که هنوز هیچ پاسخ قطعی و مورد اجماعی برای آن وجود ندارد.
سلام و عرض ادب
مطلب خیلی عالی بود و دقیقاً چیزی بود که دنبالش بودم.
من خودم چند وقته روی این موضوع کار میکنم و نکتههایی که گفتید خیلی کمک کرد.
اگر ممکنه بازم از این موضوع محتوا بذارید سپاسگزارم!